اخلاق حرفهای در برنامهنویسی، وقتی پای وجدان وسط میاد
یک خاطره از اخلاق حرفهای که هنوز بعد از سالها یادم نرفته
سال ۱۳۹۵ بود. توی یکی از پروژههایی که روی یه سیستم حوزه سلامت کار میکردیم، مدیر ازم خواست یه بکدور توی سیستم قرار بدم.
البته منظورش یه راه دسترسی مدیریتی معمولی نبود. قرار بود یه آدرس عمومی وجود داشته باشه که از طریق اون بشه به کل پروژه دسترسی پیدا کرد. حتی امکان اجرای یه فایل PHP هم وجود داشت که میتونست سیستم رو از کار بندازه و جدولهای دیتابیس رو حذف کنه!
من قبول نکردم.
یکی از همکارام (نورچشمی رئیس) قبول کرد این کارو انجام بده، ولی من زیر بار نرفتم. نتیجهش هم این شد که نصف حقوق یک ماهم رو جریمه شدم. البته با خودم شوخی میکردم که اگه نصف حقوق یک سالم بود، احتمالاً همون روز استعفا میدادم! 😅
اما ماجرا به همینجا ختم نشد. بعد از اینکه بکدور نصب شد، ازش استفاده کردن و برای حدود نصف روز، بیماران و کادر درمان واقعاً با مشکل روبهرو شدن. بدتر از اون، بعد از اینکه تعهدات پروژه تموم شد، بکدور همچنان توی سیستم باقی مونده بود و مدتی بعد دوباره، بهصورت اتفاقی یا از روی خرابکاری، اجرا شد.
اون روزها خیلی ناراحت بودم. هم از اتفاقی که افتاده بود، هم از اینکه میدیدم تصمیمی که من باهاش مخالف بودم، چه پیامدی برای آدمهای دیگه داشته. رابطهم با همکاری هم که اون کار رو قبول کرده بود، بعد از اون ماجرا سرد شد.
ولی یه حس دیگه هم داشتم: خوشحال بودم که حداقل من توی این اتفاق سهمی نداشتم و مجبور نبودم با عذاب وجدانش زندگی کنم.
گاهی با خودم فکر میکردم اگه اون روز یه بیمار برای دریافت داروی ضروری، مثلاً داروی قلب، به سیستم نیاز داشت و به خاطر از کار افتادنش نمیتونست خدمات بگیره، چه اتفاقی ممکن بود بیفته؟ شاید هیچوقت چنین اتفاقی نمیافتاد، ولی آیا حق داشتیم چنین ریسکی رو به جون آدمهایی بندازیم که اصلاً از تصمیم ما خبر نداشتن؟
مدیر، کارفرما یا حتی خود ما ممکنه از یه تصمیم سود ببریم، اما هزینهش رو آدمهایی بدن که هیچ نقشی توی اون تصمیم نداشتن.
برای من اون اتفاق یکی از جدیترین تجربهها درباره اخلاق حرفهای بود. تجربهای که باعث شد بیشتر به این فکر کنم که اخلاق در برنامهنویسی دقیقاً یعنی چی و کجاها خودش رو نشون میده.
اخلاق حرفهای فقط کد تمیز نوشتن نیست
وقتی از اخلاق حرفهای در برنامهنویسی حرف میزنیم، معمولاً چیزهایی مثل رعایت حریم خصوصی، امنیت اطلاعات، احترام به مالکیت فکری، نوشتن کد باکیفیت و تحویل بهموقع پروژه به ذهنمون میرسه. همه اینها مهمن، ولی به نظرم موضوع خیلی گستردهتر از این حرفهاست.
اخلاق حرفهای فقط به این معنی نیست که کار غیرقانونی نکنیم یا عمداً به کسی آسیب نزنیم. گاهی مسئله، تصمیمهای کوچیکیه که در ظاهر خیلی هم مهم به نظر نمیرسن؛ ولی در عمل میتونن اعتماد، امنیت یا حتی زندگی آدمهای دیگه رو تحت تأثیر قرار بدن.
مثلاً وقتی مشکلی توی پروژه پیش میاد، آیا بهموقع به مشتری اطلاع میدیم یا صبر میکنیم تا خودش متوجه بشه؟ وقتی میدونیم کاری خارج از توانایی یا تخصصمونه، صادقانه میگیم یا برای از دست ندادن پروژه وانمود میکنیم که از پسش برمیایم؟ وقتی اختلافی با مدیر یا مشتری داریم، آیا اجازه میدیم این اختلاف روی کیفیت کارمون اثر بذاره؟
اینها هم بخشی از اخلاق حرفهای هستن.
چند رفتار که به نظر خیلی مهمن
یکی از مهمترین چیزها برای من اینه که اختلافهای شخصی رو وارد کار نکنیم. ممکنه با مدیر، مشتری یا یکی از همکارامون مشکل داشته باشیم؛ اما این اختلاف نباید باعث بشه پروژه رو رها کنیم، عمداً کد بیکیفیت تحویل بدیم یا با خرابکاری بخوایم طرف مقابل رو تنبیه کنیم. کسی که از تصمیمهای شخصی ما آسیب میبینه، لزوماً همون کسی نیست که باهاش اختلاف داریم.
موضوع دیگه، نحوه برخورد با همکارهاست. قرار نیست همه به یک اندازه تجربه یا دانش داشته باشن. مسخره کردن کسی که کمتر میدونه، تحقیر کردنش یا مقایسه دائمی اون با بقیه، نهتنها کمکی به رشدش نمیکنه، بلکه محیط کار رو هم ناامن میکنه. به نظرم بهتره هر آدم رو با نسخه قبلی خودش مقایسه کنیم، نه با خودمون یا همکار دیگهای که شاید چند سال بیشتر تجربه داره.
از طرف دیگه، باید محدودیتهای خودمون رو بشناسیم. قبول کردن کاری که از پسش برنمیایم، فقط برای اینکه پروژه رو از دست ندیم، ممکنه در نهایت به مشتری، تیم و حتی اعتبار خودمون آسیب بزنه. گاهی گفتن «این کار تخصص من نیست» یا «برای انجام درستش به کمک نیاز دارم» خیلی حرفهایتر از قبول کردن بیقیدوشرط یه مسئولیته.
یه موضوع دیگه هم تعصب روی تکنولوژیه. ممکنه من عاشق Python باشم و برای هر مسئلهای اول به فکر استفاده از Python بیفتم؛ اما این دلیل نمیشه برای مشتری هم بهترین انتخاب همین باشه. وقتی مشاوره میدیم، باید مزایا و معایب گزینههای مختلف رو صادقانه توضیح بدیم. حتی اگه انتخاب مناسب برای پروژه PHP یا Go باشه، نه تکنولوژی محبوب خودمون. مشتری باید بتونه با اطلاعات درست تصمیم بگیره، نه اینکه ناخواسته تبدیل به ابزار تبلیغ زبان برنامهنویسی مورد علاقه ما بشه!
در همین زمینه، هیچوقت نباید مشتری رو به خودمون وابسته نگه داریم. مثلاً دامنهای که متعلق به مشتریه باید به نام خودش ثبت بشه، نه اینکه برای حفظ کنترل پروژه، مالکیتش رو دست خودمون نگه داریم. تحویل پروژه هم فقط تحویل چندتا فایل نیست؛ باید طوری کار کنیم که مشتری بعد از تحویل، برای ادامه مسیر تا حد ممکن مستقل باشه.
بازبینی کد هم یکی از بخشهای مهم این ماجراست. نباید فکر کنیم چون خودمون کدی رو نوشتیم، پس حتماً بهترین شکل ممکن رو داره. بهتره از آدمهای قابل اعتماد بخوایم کدمون رو بررسی کنن و وقتی نقدی میشنویم، بهجای دفاع فوری از خودمون، سعی کنیم بفهمیم دلیل اون نقد چیه. نقد شدن همیشه خوشایند نیست، ولی میتونه یکی از بهترین فرصتها برای بهتر شدن باشه.
و البته ارتباط با مشتری. وقتی مشکلی پیش میاد، جواب ندادن به تماسها یا پنهان کردن واقعیت، چیزی رو حل نمیکنه. اتفاقاً باعث میشه مشتری بیشتر نگران بشه و اعتمادش رو از دست بده. شاید نتونیم همون لحظه مشکل رو برطرف کنیم، ولی میتونیم صادقانه توضیح بدیم چه اتفاقی افتاده و برای حلش چه برنامهای داریم.
چه کسی سود میبره و چه کسی هزینهش رو میده؟
برگردیم به ماجرای بکدور.
شاید مدیر فکر میکرد با این کار کنترل بیشتری روی سیستم خواهد داشت. شاید از نظر خودش این تصمیم به نفع شرکت یا پروژه بود. اما سؤال مهم اینه: هزینه این تصمیم رو چه کسی پرداخت کرد؟
بیمارانی که نتونستن از خدمات استفاده کنن؟ کادر درمانی که کارشون مختل شد؟ یا مشتریای که امنیت سیستمش به خطر افتاد؟
به نظرم یکی از سؤالهای اساسی اخلاق حرفهای همینه: چه کسی از این تصمیم سود میبره و چه کسی هزینهش رو پرداخت میکنه؟
گاهی تصمیمی که برای ما یا سازمانمون سودمنده، ریسک و هزینهای رو به آدمهای دیگه منتقل میکنه؛ آدمهایی که حتی نمیدونن چنین تصمیمی گرفته شده. اینجاست که مسئولیت حرفهای ما از رابطه بین برنامهنویس و کارفرما فراتر میره.
ما فقط در برابر کسی که بهمون پول میده مسئول نیستیم. در برابر آدمهایی هم مسئولیم که ممکنه از نتیجه کارمون تأثیر بگیرن؛ حتی اگه هیچوقت ما رو نبینن یا اسممون رو نشنیده باشن.
اخلاق حرفهای فقط آسیب نزدن نیست
یه نکته دیگه هم هست که به نظرم نباید فراموش بشه: اخلاق حرفهای فقط رعایت نکردن رفتارهای اشتباه نیست؛ بخش مهمی از اون، انجام دادن کارهای درست و کمک به بهتر شدن محیط کاره.
مثلاً وقتی دانش و تجربهمون رو با همکارهای کمتجربهتر به اشتراک میذاریم، وقتی برای قابل نگهداری بودن کد وقت میذاریم، وقتی به رشد بقیه کمک میکنیم یا فضایی ایجاد میکنیم که آدمها بدون ترس از تحقیر شدن سؤال بپرسن، داریم اخلاق حرفهای رو به شکل مثبت اجرا میکنیم.
حتی وقتی کاری میکنیم که مشتری بعد از تحویل پروژه بتونه بدون وابستگی به ما مسیرش رو ادامه بده، داریم یه رفتار حرفهای و اخلاقی انجام میدیم؛ شاید با اینکه میدونیم این کار وابستگی مالی آیندهمون رو کمتر میکنه.
یه آزمون ساده برای وجدان حرفهای
به نظرم هیچ فهرستی از اصول اخلاقی نمیتونه جای قضاوت و وجدان خود آدم رو بگیره. پرسشنامهها و چکلیستها میتونن کمک کنن چیزهایی رو که فراموش کردیم به یاد بیاریم، ولی قرار نیست بهجای ما تصمیم بگیرن.
من برای خودم چند سؤال ساده در نظر گرفتم که میتونن در طول یه پروژه بارها به کار بیان:
1. اگه من جای مشتری بودم، دوست داشتم باهام چطور رفتار بشه؟
2. اگه من جای کاربر نهایی بودم، حاضر بودم هزینه این تصمیم رو بپردازم؟ برای اینکه این سؤال رو بهتر درک کنیم، میتونیم از خودمون بپرسیم: اگه خودم یا یکی از نزدیکانم در جایگاه شخص متأثر از این تصمیم بودیم، باز هم حاضر بودم این کار رو انجام بدم؟
3. اگه فردا این تصمیم یا رفتار من برای همه علنی بشه، میتونم صادقانه ازش دفاع کنم؟
4. آیا دارم برای تأمین منفعت خودم یا شرکتم، ریسک ناعادلانهای رو به دیگران تحمیل میکنم؟
این سؤالها قرار نیست جوابهای ساده و یکسانی داشته باشن. اتفاقاً ارزششون به اینه که مجبورمون میکنن کمی مکث کنیم و از زاویهای غیر از منفعت خودمون به موضوع نگاه کنیم.
یه سؤال آخر، برای خودمون
اخلاق حرفهای زمانی خودش رو نشون میده که منافع شخصی با اصول حرفهای تعارض پیدا میکنن. وقتی رعایت کردن یه اصل اخلاقی ممکنه باعث از دست دادن پروژه، کم شدن درآمد، اختلاف با مدیر یا حتی جریمه شدنمون بشه، تازه معلوم میشه چقدر به اون اصل پایبندیم.
برای همین، فکر میکنم پرسیدن سؤالهای کلی مثل «آیا برنامهنویس اخلاقمداری هستم؟» چندان کمکی نمیکنه. تقریباً همه ما دوست داریم جوابمون به این سؤال مثبت باشه.
سؤال بهتر اینه:
در ۱۲ ماه گذشته چند بار پیش اومده مشکلی رو دیرتر از زمانی که باید به مشتری اطلاع بدم؟ چرا؟
یا مثلاً چند بار کاری رو قبول کردم که میدونستم از پسش برنمیام؟ چند بار برای راحتی خودم، ریسکی رو به مشتری یا کاربر منتقل کردم؟ چند بار نقد همکارم رو نادیده گرفتم، چون شنیدنش برام خوشایند نبود؟
این سؤالها شاید کمی ناراحتکننده باشن، اما دقیقاً به همین دلیل ارزش دارن. قرار نیست با جواب دادن بهشون به خودمون مدال اخلاق بدیم؛ قراره تصویر واقعیتری از رفتارمون ببینیم.
شاید مهمترین فایده چنین بررسیای هم همین باشه: بهجای اینکه فقط درباره اخلاق حرفهای حرف بزنیم، رفتار واقعی خودمون رو بررسی کنیم و ببینیم کجاها میتونیم بهتر عمل کنیم.
چون در نهایت، اخلاق حرفهای چیزی نیست که فقط توی رزومه، قرارداد یا چکلیست نوشته بشه. چیزییه که توی تصمیمهای روزمرهمون دیده میشه؛ مخصوصاً وقتهایی که هیچکس حواسش به ما نیست و فقط خودمون میدونیم چه تصمیمی گرفتیم.
اول از همه کوچک ترین عضو مجموعه 4xmen بنده حقیر هستم.
در ثانی یک توسعه دهنده هستم زمینه های تخصصی کارم :
Delphi, Rust ,PHP, JavaScript, Unreal engine, asm, Dart
و علاقه مند به لینوکس، RCE ، کریپتوگرافی هستم.
تا الان حضرت حق اینا رو به ما داده و هر وقت که بخواد ازمون میگیره دست خودشه.
یا حق، با حق، تا حق

شاید امروز جواب خیلی از سؤالها را بتوان از AI گرفت، اما تولید مطالب تخصصی، تجربهمحور و عمیق هنوز به انگیزه نیاز دارد. این نظرات و بازخوردهای شماست که به ما نشان میدهد ادامه دادن این مسیر ارزشمند است.
دیدگاه شما چیست؟